Сёння, 8 ліпеня, спаўняецца 165 гадоў з дня нараджэння Марыі Магдалены Радзівіл (1861–1945), ураджон…

Грэка-католікі Беларусі #Царква

Сёння, 8 ліпеня, спаўняецца 165 гадоў з дня нараджэння Марыі Магдалены Радзівіл (1861–1945), ураджонай Завішы — адной з самых яркіх і шчодрых мецэнатак беларускага нацыянальна-культурнага Адраджэння пачатку XX стагоддзя. Княгіня, якая паходзіла са старажытнага беларускага шляхецкага роду, не толькі фінансава падтрымлівала беларускія выданні, школы і дзеячоў, але і актыўна спрыяла духоўнаму адраджэнню, у тым ліку праз ідэю вяртання да ўніяцкай (грэка-каталіцкай) традыцыі як да «народнай веры» беларусаў.

Магдалена нарадзілася 8 ліпеня 1861 года ў Варшаве ў сям’і графа Яна Казіміра Завішы — вядомага гісторыка, археолага і даследчыка беларускай даўніны. Сям’я мела карані на Міншчыне, у маёнтку Кухцічы (цяпер Узденскі раён). Бацька перадаў дачцэ глыбокую любоў да беларускай зямлі, яе гісторыі і культуры. Магдалена выхоўвалася ў каталіцкай традыцыі, але з дзяцінства была блізкая да беларускага сялянскага асяроддзя.

У 1906 годзе яна выйшла замуж за князя Мікалая Радзівіла (1879–1914), які таксама ідэнтыфікаваў сябе з Беларуссю. Шлюб выклікаў скандал у польскіх арыстакратычных колах: розніца ва ўзросце (Магдалена была старэйшая на 19 гадоў), «масквафільства» мужа і іх адкрытая падтрымка беларускага руху не дазволілі ім застацца ў польскім свеце. Пара пераехала ў маёнтак Кухцічы, які стаў сапраўдным цэнтрам беларускага жыцця.

Магдалена Радзівіл была галоўным спонсарам выдавецтва «Загляне сонца і ў наша аконца». Менавіта на яе грошы былі выдадзены знакавыя кнігі беларускага адраджэння, сярод якіх — знакаміты «Вянок» Максіма Багдановіча, першыя кнігі Якуба Коласа і Канстанцыі Буйло. Падтрымлівала каталіцкую газету «Biełarus». Княгіня адкрывала і ўтрымлівала беларускія школы для сялянскіх дзяцей у сваіх маёнтках, плаціла стыпендыі беларускім студэнтам, якія вучыліся ў Пецярбургу і Еўропе. Падчас Першай сусветнай вайны арганізоўвала шпіталі, прытулкі для сірот, таварыства для дапамогі сем’ям салдат. Яна лічыла сябе беларускай і патрабавала, каб з ёй размаўлялі па-беларуску.

Асобнае месца ў жыцці княгіні займала рэлігійная справа. Глыбока веруючая каталічка, яна з вялікай павагай ставілася да ўсходняй традыцыі і лічыла Унію (Грэка-Каталіцкую Царкву) найбольш адпаведнай духоўнай формай для беларускага народа — «народнай верай», якая аб’ядноўвае Усход і Захад. Яе дзейнасць была скіравана на тое, каб беларусы-католікі захоўвалі нацыянальную свядомасць і не паддаваліся паланізацыі. Княгіня бачыла ва Уніяцкай Царкве ідэальны інстытут для духоўнага і нацыянальнага выратавання беларусаў як ад русіфікацыі праз праваслаўе, так і ад паланізацыі праз каталіцтва лацінскага абраду.

Шляхта і польскія колы часта з пагардай называлі яе «хлопаманкай» і «шалёнай княгіняй», бо не маглі зразумець, чаму жанчына яе статусу абараняе мову і культуру «мужыкоў».

У сваіх лістах і ўспамінах яна наўпрост вінаваціла старую арыстакратыю (у тым ліку і прадстаўнікоў родаў, з якімі была звязана сама) у тым, што яны здрадзілі Уніі дзеля палітычных прывілеяў. Яна пісала, што яе продкі, пакінуўшы Унію і перайшоўшы ў лацінскае каталіцтва, зрабілі вялікую шкоду народу, бо тым самым адарваліся ад уласных каранёў, паланізаваліся і пакінулі беларускіх сялян без нацыянальнай эліты.