Венгерскае паўстанне 1956 года: як масква задушыла імкненне да свабоды, а паўстанцаў назвала фашыстамі
23 кастрычніка 1956 пачалося паўстанне, якое мы ведаем як «Будапешцкая восень». Жыхары Венгрыі паўсталі супраць камуністычнай дыктатуры і савецкага кантролю. Яны патрабавалі свабоды, палітычных рэформаў і вываду савецкіх войскаў. Масква адказала танкамі. А пасля ператварыла паўстанцаў у прапагандысцкіх вобразах у «фашыстаў».
Чаму венгры паўсталі?
Пасля Другой сусветнай вайны Венгрыя апынулася ў савецкай зоне ўплыву. Пры Мацяшы Ракашы ў краіне ўсталявалася сталінісцкая дыктатура: таемная паліцыя пераследавала праціўнікаў рэжыму, адбываліся арышты і паказальныя суды. Эканамічная палітыка, прымусовая калектывізацыя і недахоп спажывецкіх тавараў таксама выклікалі незадаволенасць.
Пасля смерці Сталіна ў 1953 годзе пачаліся абмежаваныя рэформы пад кіраўніцтвам Імрэ Надзя, але іх паступова згарнулі. У лютым 1956 года Мікіта Хрушчоў асудзіў частку сталінскіх злачынстваў. Гэта ўзмацніла пытанні: калі сталінізм быў памылкай, чаму захоўваюцца рэпрэсіўная сістэма і залежнасць ад масквы?
23 кастрычніка: пратэсты ператвараюцца ў паўстанне
23 кастрычніка 1956 года студэнты выйшлі на дэманстрацыю ў Будапешце. Яны патрабавалі палітычных свабод, незалежнасці ад масквы і вяртання да ўлады рэфарматара Імрэ Надзя. Да іх далучыліся рабочыя і іншыя гараджане. Зрынуты помнік Сталіну стаў сімвалам адмаўлення ад навязанай сістэмы.
Калі дзяржаўная бяспека адкрыла агонь па дэманстрантах, пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Савецкія войскі ўвайшлі ў Будапешт, але не здолелі хутка задушыць супраціў.
Патрабаванні ўдзельнікаў адрозніваліся: ад рэфармавання сацыялізму да шматпартыйнай дэмакратыі і поўнага разрыву з савецкім блокам. Але імкненне да нацыянальнай самастойнасці абʼядноўвала значную частку паўстанцаў.
Чаму СССР зноў увёў войскі?
У канцы кастрычніка савецкія войскі пачалі адыходзіць з Будапешта. Імрэ Надзь узначаліў урад і абвясціў палітычныя змены. Узнікла верагоднасць таго, што масква сапраўды адступіць. Аднак 1 лістапада Надзь заявіў пра нейтралітэт Венгрыі і выхад краіны з Арганізацыі Варшаўскай дамовы – ваеннага саюза пад кіраўніцтвам СССР.
Для масквы гэта было непрымальна. Калі б Венгрыя самастойна выйшла з савецкага блока, яе прыклад мог натхніць іншыя краіны Усходняй Еўропы. Савецкае кіраўніцтва баялася страціць кантроль над усім рэгіёнам і ўспрыняло падзеі як пагрозу ўласнаму ўплыву.
4 лістапада СССР пачаў маштабнае ўварванне. Савецкія танкі і артылерыя атакавалі Будапешт і іншыя крыніцы супраціву. Нягледзячы на жорсткі супраціў, паўстанне было задушанае. Каля 2500 венграў і прыкладна 700 савецкіх вайскоўцаў загінулі. Больш за 200 тысяч венграў вымушана ўцяклі з краіны.
Уладу атрымаў Янаш Кадар пры падтрымцы масквы. Імрэ Надзя арыштавалі, а ў 1958 годзе пакаралі смерцю. Іншых удзельнікаў паўстання таксама судзілі, саджалі ў турмы і каралі смерцю.
Чаму расійская прапаганда называе паўстанцаў фашыстамі?
Савецкая ўлада прадстаўляла паўстанне як «контррэвалюцыю», арганізаваную фашыстамі і заходнімі спецслужбамі. Гэта дазваляла апраўдаць уварванне: нібыта СССР не душыў імкненне народа да незалежнасці, а ратаваў Венгрыю ад рэакцыйнага перавароту.
Сярод паўстанцаў сапраўды былі людзі з правымі і радыкальнымі поглядамі, а таксама адбываліся акты помсты супраць прадстаўнікоў рэжыму. Але гэта не даказвае, што ўсё паўстанне было фашысцкай змовай. Спецыяльны камітэт ААН, які даследаваў падзеі, прыйшоў да высновы, што паўстанне было стыхійным нацыянальным рухам, выкліканым шматгадовымі рэпрэсіямі і савецкім кантролем.
Сучасная расійская прапаганда працягвае часткова выкарыстоўваць савецкую схему. У расійскім школьным падручніку 2023 года паўстанцаў звязвалі з былымі вайскоўцамі фашысцкай Венгрыі і заходнімі спецслужбамі.
Венгерскае паўстанне паказвае, што савецкі блок не быў абʼяднаннем цалкам незалежных дзяржаў: калі краіна паспрабавала самастойна вызначыць сваю будучыню, масква выкарыстала войскі, каб спыніць яе.
23 кастрычніка 1956 пачалося паўстанне, якое мы ведаем як «Будапешцкая восень». Жыхары Венгрыі паўсталі супраць камуністычнай дыктатуры і савецкага кантролю. Яны патрабавалі свабоды, палітычных рэформаў і вываду савецкіх войскаў. Масква адказала танкамі. А пасля ператварыла паўстанцаў у прапагандысцкіх вобразах у «фашыстаў».
Чаму венгры паўсталі?
Пасля Другой сусветнай вайны Венгрыя апынулася ў савецкай зоне ўплыву. Пры Мацяшы Ракашы ў краіне ўсталявалася сталінісцкая дыктатура: таемная паліцыя пераследавала праціўнікаў рэжыму, адбываліся арышты і паказальныя суды. Эканамічная палітыка, прымусовая калектывізацыя і недахоп спажывецкіх тавараў таксама выклікалі незадаволенасць.
Пасля смерці Сталіна ў 1953 годзе пачаліся абмежаваныя рэформы пад кіраўніцтвам Імрэ Надзя, але іх паступова згарнулі. У лютым 1956 года Мікіта Хрушчоў асудзіў частку сталінскіх злачынстваў. Гэта ўзмацніла пытанні: калі сталінізм быў памылкай, чаму захоўваюцца рэпрэсіўная сістэма і залежнасць ад масквы?
23 кастрычніка: пратэсты ператвараюцца ў паўстанне
23 кастрычніка 1956 года студэнты выйшлі на дэманстрацыю ў Будапешце. Яны патрабавалі палітычных свабод, незалежнасці ад масквы і вяртання да ўлады рэфарматара Імрэ Надзя. Да іх далучыліся рабочыя і іншыя гараджане. Зрынуты помнік Сталіну стаў сімвалам адмаўлення ад навязанай сістэмы.
Калі дзяржаўная бяспека адкрыла агонь па дэманстрантах, пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Савецкія войскі ўвайшлі ў Будапешт, але не здолелі хутка задушыць супраціў.
Патрабаванні ўдзельнікаў адрозніваліся: ад рэфармавання сацыялізму да шматпартыйнай дэмакратыі і поўнага разрыву з савецкім блокам. Але імкненне да нацыянальнай самастойнасці абʼядноўвала значную частку паўстанцаў.
Чаму СССР зноў увёў войскі?
У канцы кастрычніка савецкія войскі пачалі адыходзіць з Будапешта. Імрэ Надзь узначаліў урад і абвясціў палітычныя змены. Узнікла верагоднасць таго, што масква сапраўды адступіць. Аднак 1 лістапада Надзь заявіў пра нейтралітэт Венгрыі і выхад краіны з Арганізацыі Варшаўскай дамовы – ваеннага саюза пад кіраўніцтвам СССР.
Для масквы гэта было непрымальна. Калі б Венгрыя самастойна выйшла з савецкага блока, яе прыклад мог натхніць іншыя краіны Усходняй Еўропы. Савецкае кіраўніцтва баялася страціць кантроль над усім рэгіёнам і ўспрыняло падзеі як пагрозу ўласнаму ўплыву.
4 лістапада СССР пачаў маштабнае ўварванне. Савецкія танкі і артылерыя атакавалі Будапешт і іншыя крыніцы супраціву. Нягледзячы на жорсткі супраціў, паўстанне было задушанае. Каля 2500 венграў і прыкладна 700 савецкіх вайскоўцаў загінулі. Больш за 200 тысяч венграў вымушана ўцяклі з краіны.
Уладу атрымаў Янаш Кадар пры падтрымцы масквы. Імрэ Надзя арыштавалі, а ў 1958 годзе пакаралі смерцю. Іншых удзельнікаў паўстання таксама судзілі, саджалі ў турмы і каралі смерцю.
Чаму расійская прапаганда называе паўстанцаў фашыстамі?
Савецкая ўлада прадстаўляла паўстанне як «контррэвалюцыю», арганізаваную фашыстамі і заходнімі спецслужбамі. Гэта дазваляла апраўдаць уварванне: нібыта СССР не душыў імкненне народа да незалежнасці, а ратаваў Венгрыю ад рэакцыйнага перавароту.
Сярод паўстанцаў сапраўды былі людзі з правымі і радыкальнымі поглядамі, а таксама адбываліся акты помсты супраць прадстаўнікоў рэжыму. Але гэта не даказвае, што ўсё паўстанне было фашысцкай змовай. Спецыяльны камітэт ААН, які даследаваў падзеі, прыйшоў да высновы, што паўстанне было стыхійным нацыянальным рухам, выкліканым шматгадовымі рэпрэсіямі і савецкім кантролем.
Сучасная расійская прапаганда працягвае часткова выкарыстоўваць савецкую схему. У расійскім школьным падручніку 2023 года паўстанцаў звязвалі з былымі вайскоўцамі фашысцкай Венгрыі і заходнімі спецслужбамі.
Венгерскае паўстанне паказвае, што савецкі блок не быў абʼяднаннем цалкам незалежных дзяржаў: калі краіна паспрабавала самастойна вызначыць сваю будучыню, масква выкарыстала войскі, каб спыніць яе.