5 фактаў пра Статут ВКЛ, якія разбураць вашыя стэрэатыпыКажуць, што ў беларусаў ёсць асаблівая рыса …
Кажуць, што ў беларусаў ёсць асаблівая рыса – глыбокая павага да закона. Мы любім, каб усё было «па правілах», і гэтая рыса мае глыбокія карані. Яе вяршыня – Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588 г.), адна з самых прагрэсіўных юрыдычных крыніц свайго часу. Але што мы сапраўды ведаем пра яго? Часцей за ўсё толькі назву. Насамрэч гэта не проста «старыя законы», а аснова дзяржаўнасці і сведчанне еўрапейскай ідэнтычнасці нашых продкаў.
1. Не «судзебнік», а прота-канстытуцыя
Многія памылкова лічаць Статут 1588 г. звычайным «судзебнікам» – сярэднявечным зборнікам крымінальных законаў. Але ён ахопліваў амаль усе сферы жыцця: дзяржаўны лад, грамадзянскае і зямельнае права, працу дзяржаўных інстытутаў. Першы артыкул акрэсліваў нават абавязкі вялікага князя перад падданымі. Таму гісторыкі справядліва называюць яго «прота-канстытуцыяй».
2. Вяршэнства права над уладаром
Канцлер Леў Сапега падкрэсліваў: кіраваць павінны законы, а не асоба. Гэта было рэвалюцыйна для XVI стагоддзя, калі ў Еўропе панавала неабмежаваная манархія. Статут даваў шляхце гарантыі, што нават найвышэйшы кіраўнік не зможа парушаць іх правы па ўласнай прыхамаці.
3. Прагрэсіўныя нормы, якія апярэдзілі свой час
Статут 1588 г. уключаў прынцыпы, што стануць агульнапрынятымі ў Еўропе толькі праз стагоддзі:
Прэзумпцыя невінаватасці – чалавек лічыўся невінаватым, пакуль віна не даказаная ў судзе.
Права на адваката – нават бедныя, сіраты ці ўдовы маглі атрымаць бясплатнага абаронцу.
Правы жанчын – пасаг заставаўся іх уласнасцю, нават пасля смерці мужа.
Ахова прыроды – былі нормы, якія сёння назвалі б «экалагічным правам».
Узрост адказнасці – крымінальная адказнасць наступала толькі з 14 гадоў.
4. Прыняцце Статута – вынік палітычнай гульні
Пасля Люблінскай уніі 1569 г. суверэнітэт ВКЛ быў пад пагрозай. У перыяд «бескаралеўя» Сапега спачатку нават спрабаваў перадаць трон сыну Івана Жахлівага – дзёрзкая стратэгія, якая правалілася. Але калі кандыдатам стаў шведскі прынц Жыгімонт Ваза, Сапега паставіў ультыматум: падтрымка ад ВКЛ толькі ў абмен на зацвярджэнне новага Статута без праўкі. Жыгімонт, яшчэ не ўмацаваўшыся на троне, саступіў. Так княства атрымала дакумент, які замацаваў яго юрыдычную самастойнасць на стагоддзі.
5. «Народная» мова і ўплыў на суседзяў
Статут быў напісаны па-старабеларуску. Лаціну прапаноўвалі каталіцкія біскупы, але перамагла думка: законы павінны быць зразумелыя большасці. Гэта падкрэслівала самабытнасць ВКЛ і рабіла права даступным. У выніку Статут стаў узорам і для Польшчы, і для Маскоўскай дзяржавы, і для іншых краін.
Статут 1588 года атрымаўся настолькі ўдалым, усеабдымным і гарманічным, што стаў узорам для юрыдычнай думкі суседніх народаў. Яго нормы і прынцыпы ўплывалі на развіццё заканадаўства ў Польшчы, Маскоўскай дзяржаве і іншых краінах. Гэта адназначна пацвярджае, што Вялікае Княства Літоўскае ў XVI стагоддзі было адным з найважнейшых цэнтраў еўрапейскай прававой культуры.
Статут ВКЛ – гэта не проста старажытны артэфакт. Гэта магутны сімвал даўняй беларускай традыцыі дзяржаўнасці, законнасці і еўрапейскай ідэнтычнасці. Ён даказвае, што нашы продкі стварылі перадавую прававую сістэму, якая стаяла на адным узроўні з лепшымі ўзорамі тагачаснай Еўропы і нават апярэджвала іх.
Калі нашы продкі больш за 400 гадоў таму ўжо разумелі важнасць вяршэнства права, што гэта кажа пра нас і наш шлях сёння?