У 1700 годзе пачалася Вялікая Паўночная вайна. Пётр I, саюзнік караля Аўгуста II, у 1705 годзе вёў свае войскі праз беларускія землі. У Віцебску цар ужо выявіў рэзка антыўніяцкія настроі: загадаў знішчаць іконы блаславёнага Язафата Кунцэвіча і пагражаў спаліць яго мошчы, якія захоўваліся ў Полацку. Манахі загадзя перанеслі іх у бяспечнае месца.
Напрыканцы чэрвеня 1705 года маскоўскія войскі падышлі да Полацка. 11 ліпеня (па старым стылі — 30 чэрвеня) цар, ужо моцна падпіты, разам са сваёй світай увайшоў у Сафійскі сабор падчас вячэрняй малітвы. Ён падышоў да алтара блаславёнага Язафата і запытаў у ераманаха Тэафана Кальбячынскага, чыя гэта ікона. Манах растлумачыў, што гэта ікона мучаніка, забітага ў Віцебску. Пётр запытаў, хто дазволіў шанаваць яго як святага. «Папа», — адказаў манах. «Значыць, ты ўніят?» — «Так».
Пасля гэтага цар ударыў манаха палкай, даў аплявуху, спусціў на яго свайго англійскага сабаку і пракалоў шабляй. Гэта стала пачаткам разні. Разам з айцом Тэафанам Кальбячынскім загінулі айцы Канстанцін Заячкоўскі, Якуб Кнышэвіч і Якуб Кізікоўскі. Па розных крыніцах, іх катавалі, секлі шаблямі, вешалі, цела спальвалі або кідалі ў Дзвіну. Яшчэ некалькі манахаў (да сямі) былі цяжка параненыя і кінутыя ў турму.
У Рэчы Паспалітай і сярод уніятаў вестка пра разню хутка разышлася і выклікала шок і абурэнне. Кіеўскі ўніяцкі мітрапаліт Леў Шлюбіч-Заленскі 18 жніўня 1705 года даслаў падрабязную справаздачу ў Кангрэгацыю прапаганды веры ў Рым. Падзея ўзмацніла антымаскоўскія настроі і паказала небяспеку расійскага ўмяшання ў рэлігійныя справы. У Вільні базыльяне ўцякалі пры набліжэнні цара, а сам Пётр, пачуўшы згадку пра Полацк ад віленскага біскупа, ледзь не ўчыніў новы канфлікт.
Полацкая трагедыя стала пачаткам новых ганенняў на ўніятаў з боку Расіі. Яна ўзмацніла супрацьстаянне паміж праваслаўем (пад кантролем Масквы) і уніяй. У Беларусі гэтыя манахі шануюцца як мучанікі за веру, хоць афіцыйная кананізацыя яшчэ не адбылася. Штогод грэка-католікі Беларусі ладзяць урачыстыя ўшанаванні ў Полацку.
Сёння гэтая падзея застаецца важнай часткай гістарычнай памяці грэка-католікаў, нагадваючы пра цану веры і незалежнасці ў часы імперскага ціску. Яна папярэджвае і пра сучасныя выклікі рэлігійнай свабоды ў рэгіёне.
Падрабязней: https://www.cssr.by/slova/publikatsyi/278-polacki-pakut.html